ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΖΟΥΡΓΟΣ, “ΧΑΛΚΙΝΑ ΚΑΤΩΦΛΙΑ”

ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ 172- ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΖΟΥΡΓΟΣ, “ΧΑΛΚΙΝΑ ΚΑΤΩΦΛΙΑ”, εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ

Το νέο μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού με τίτλο “Χάλκινα κατώφλια” (εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ) είναι μία ανατρεπτική ματιά του συγγραφέα στο πρόσωπο του ομηρικού Οδυσσέα. Ο τρόπος που τον παρουσιάζει μοιάζει αρχικά αποδομητικός. Δεν είναι όμως αυτό το κίνητρό του, κάτι που διαφαίνεται στην τελική εξέλιξη του μυθιστορήματος. Ο Ζουργός κάνει ένα εξαιρετικό σχόλιο πάνω στην ματαιότητα των πολέμων, στα ψευδή κίνητρα, στα οποία οι άνθρωποι στήνουν την πορεία της ζωής τους, στην δεισιδαιμονία που καταργεί το λογικό, δώρο του Θεού στον άνθρωπο, στην ανάγκη για έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα στις θρησκευτικές παραδόσεις, αλλά και στην ανάγκη να δούμε τους ανθρώπους όχι με μοναδικό κριτήριο την καταγωγή τους, αλλά την προσωπικότητά τους, τα χαρίσματά τους, την αλήθειά τους. 

  Δεν είναι τυχαίο ότι ο συγγραφέας πλάθει έναν αντι-ήρωα, τον Λύκαστο (η ετυμολογία του ονόματος συνδέεται με το φως, lux), ο οποίος μεγαλώνει αρχικά στην λίμνη Οχρίδα και στον Αξιό ποταμό (υπαινιγμός για τον σημερινό συγκερασμό κυριαρχιών στην περιοχή, Ελλάδα, Αλβανία, Σκόπια), ανήκοντας στους αρχαίους Εγχελείς. Ο Λύκαστος είναι ένας άνθρωπος χωρίς πατρίδα και με μοναδικό του σκοπό την επιβίωση. Η “περιπέτεια” της ζωής του θα τον αφήσει χωρίς μητέρα (τον μόνο συγγενικό δεσμό που έχει), θα δοκιμάσει τη θρησκεία, αλλά και εκεί δεν θα βρει καταφυγή, θα πουληθεί ως δούλος στον βασιλιά των Παιόνων και θα τον ακολουθήσει στην Τροία, στο πλευρό των Τρώων. Θα δεθεί συναισθηματικά με ένα άλογο, το οποίο θα ονομάσει “Αξιό”, ως σύνδεσμο με το χτες του. Θα τον συντροφεύει κατά καιρούς η “Φωνή”, ένα είδος σωκρατικού δαιμονίου ή μία ακουστική εικόνα από τον ουρανό που του θυμίζει τη μητέρα του και η οποία θα του δίδει συμβουλές για να διαχειριστεί τη ζωή του. Θα αιχμαλωτιστεί από τον Οδυσσέα και θα γίνει ο αφηγητής εικόνων “του θυμού του, της θλίψης του, της πανουργίας του, πιο πολύ της ικανότητάς του να προσαρμόζεται σε όποια δυσκολία συναντούσε” (σ.94).

Η ζωή του θα συνδεθεί λοιπόν με τον μεγάλο ομηρικό ήρωα. Θα είναι μαζί με δύο γυναίκες που ο Οδυσσέας έχει ως επικεφαλής του πρόχειρου σπιτιού, την Αελλώ, την ηλικιωμένη οικονόμο που θα σημαδευτεί η ζωή της από τον θάνατο του γιου της στις επιδρομές των Τρώων στα καράβια, και την Μελίβοια, την οποία θα ερωτευτεί. Η εξαφάνισή της, η οποία θα συνδεθεί στον νου του με βιασμό της, όπως νόμισε, από τον Οδυσσέα, θα τον κάνει να μισήσει τον ήρωα. Ταυτόχρονα όμως, θα στήσει μία ψεύτικη πραγματικότητα γύρω από τον εαυτό του: ότι τον επισκέπτεται στον ύπνο του η θεά Αθηνά και του δίνει σημάδια, με πρώτο την κατασκευή ενεός αλόγου από όπου θα νικηθούν οι Τρώες. Μολονότι η έμπνευση του Λύκαστου έχει να κάνει με πραγματικά περιστατικά, όπως η εύρεση του νεκρού αλόγου του στην Τροία, σφαγιασμένου, με έμφαση στην κοιλιά του, ο Οδυσσέας αξιοποιεί την ψευδή ονειρομαντία και κατασκευάζει τον Δούρειο Ίππο. Θα γνωρίσει τον Ύλακα, ένα εξίσου ικανό στην υποκρισία δούλο και ιερέα από τη Φοινίκη, με τον οποίο θα συνεργαστούν. Θα ζήσει τη σφαγή της Τροίας και το ξεκίνημα της επιστροφής από τη χώρα των Κικόνων στη Θράκη. Εκεί θα νιώσει στην ψυχή του την αδικία της προσφυγιάς, την απανθρωπιά των νικητών, την αστοχασιά τους, διότι όλα ανατρέπονται κάποια στιγμή, αλλά και την χρήση των ανθρώπων ως αντικειμένων προς εκμετάλλευση, ηδονή και σφαγή. Και το φιλοσοφημένο μήνυμα: “ Η ζωή είναι πόλεμος. Πόλεμος είναι πράγματι, αλλά και απάτη” (σ. 199).

Θα πάει μαζί με τον Οδυσσέα στη χώρα των Λωτοφάγων. Εκεί, όπου η λήθη κυριαρχεί, ως απάντηση στα βάσανα της ζωής, ο Λύκαστος θα θυμίσει στον ήρωα την Πηνελόπη, ότι τον περιμένει για να επιστρέψει. Φάρμακο στη λήθη η αγάπη. Η οικογένεια. Η πατρίδα. Η ασφάλεια της κοινότητας. Δεν δίνει νόημα στη ζωή ο πόλεμος. Μία απάτη είναι ότι θα πλουτίσουν οι άνθρωποι που αρπάζουν, εξουσιάζουν, είναι νικητές. Και δεν είναι ο πλούτος η ευτυχία. Ούτε το “κύδος”, παρότι οι Αχαιοί χόρτασαν από αυτό. Το τίμημα του θανάτου, της κατάργησης των αξιών στις ανθρώπινες σχέσεις, της αστάθειας των πραγμάτων κάνει το όποιο “κύδος” πρόσκαιρο. Στην πραγματικότητα, ο πανούργος επιβιώνει, αλλά ποιο είναι το νόημα της ζωής του; Θα ζήσει τις περιπέτειες του Κύκλωπα, των Λαιστρυγόνων, της Κίρκης. Εκεί θα βρεθεί στον ανταγωνισμό της γυναικείας πονηριάς, η οποία αμφισβητεί την επικοινωνία του με την θεά Αθηνά και την μαντική του ικανότητα. Όμως ο Λύκαστος θα στήσει πάλι μία νέα ιστορία. Ότι η Πηνελόπη έχει απαχθεί από εμπόρους της Ανατολής και θα πρέπει ο Οδυσσέας να μην γυρίσει στην Ιθάκη, αλλά να πάει προς τη Φοινίκη για να τη σώσει. 

Ο Λύκαστος θα διαπρέψει ως “ονειρουργός”. Θα οδηγήσει, μαζί με τον Ύλακα, τον Οδυσσέα στην Τύρο, στα παράλια της Παλαιστίνης, και στη συνέχεια στον βασιλιά Σολομώντα. Εκεί, θα διαπιστώσει την αλήθεια για το πρόσωπο του ήρωά του, που θα τον κάνει να σβήσει όποιο μίσος. Μόνο θαυμασμός ταιριάζει στον Οδυσσέα, ο οποίος έκανε τα πάντα για να οργανώσει το σχέδιο της άλωσης της Τροίας, βάζοντας σε κίνδυνο και τον εαυτό του τον ίδιο, με την μεταμφίεσή του σε ζητιάνο, που μπήκε στην πόλη του Πριάμου, συνάντησε την Ελένη και την Εκάβη, τη γυναίκα του Τρώα βασιλιά, χωρίς να μπορέσει όμως να τη βοηθήσει μετά την άλωση της πόλης από τους Αχαιούς, δέσμιος των εθίμων και των θεσμών, παρότι ο πρόξενος της νίκης. Ο Λύκαστος θα αποκαταστήσει μέσα του την εμπιστοσύνη στον Οδυσσέα, θα διαπιστώσει ότι τα ψεύτικα όνειρά του θα τα χρησιμοποιήσει ο Ύλακας, για να κάνει τον Οδυσσέα να μείνει για πάντα στην Παλαιστίνη, μόνο και μόνο για να μη χρειαστεί να τον ακολουθήσει πίσω στην Ιθάκη. Το ένα ψέμα φέρνει το άλλο, υπόμνηση του σημερινού κόσμου. Ο Λύκαστος θα ζήσει την μετάνοια, όταν διαπιστώνει ότι ο Οδυσσέας κινδυνεύει έχοντας ακολουθήσει τόσα ψέματα και θα αφεθεί από εκείνον ελεύθερος. Ο ομηρικός ήρωας θα επιστρέψει στην Ιθάκη του, αλλά και ο Λύκαστος στη δική του πατρίδα, αξιοποιώντας όσα έμαθε κοντά στον Οδυσσέα. Πριν από τον νόστο του όμως, θα γνωρίσει τη γη του Ισραήλ, τον ανταγωνισμό με τους Φοίνικες, τον δρόμο για τον πόλεμο και τον θάνατο για την κτήση της γης, αλλά και την μοναξιά της πίστης σε έναν Θεό που κι αυτός ήταν μόνος Του και θύμωνε με τον λαό Του, χωρίς όμως να παύει να τον αγαπά. Ο Λύκαστος θα μας θυμίσει τελικά ότι χρειαζόμαστε την παρηγοριά που δεν είναι εκ του κόσμου τούτου, αλλά γίνεται αγάπη στον κόσμο τούτο.

Το μυθιστόρημα είναι συναρπαστικό. Είναι ένα σχόλιο στην ματαιότητα των καιρών μας, αυτή των πολέμων, της εξουσίας, των fake news, της απανθρωπιάς, της κακίας, της επιβίωσης με γνώμονα το εγώ και μόνο αυτό. Η αγάπη είναι η άλλη απάντηση, η αλήθεια και η ελευθερία νοηματοδοτούν έναν κόσμο ανάμεσα στα “χάλκινα κατώφλια” των θεών όχι μόνο του χθες αλλά και του σήμερα, που όμως είναι συνυφασμένα με τον θάνατο, και της αναζήτησης ενός στέρεου νοήματος ζωής που θα θέλαμε να μας καθοδηγεί. Δεν είναι η εξυπνάδα ούτε η εξουσία ούτε η φιληδονία αυτό το νόημα. Δεν είναι μία θρησκεία ειδώλων, συμφερόντων, ιδεοληψιών, δεισιδαιμονιών αυτή που μπορεί να παρηγορήσει τον άνθρωπο για τα δεινά της ζωής, γι’ αυτό που ονομάζουμε κακό. Αυτό μας το δείχνει ξεκάθαρα ο Ζουργός, παίζοντας συγγραφικά με την μεγάλη μορφή του Οδυσσέα, δείχνοντάς μας όμως ότι πέρα από τα ταξίδια, την καθοδήγηση, την αρχηγικότητα ο μεγάλος ήρωας δεν παύει να είναι άνθρωπος. 

Πρωτότυπος ο συγκερασμός, ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα που δεν προσφέρεται για εύκολες αναγνώσεις και σχηματοποιημένες προσεγγίσεις, αλλά είναι σημείο καλής λογοτεχνίας, αληθινό προτέρημα του συγγραφέα.

π. Θεμιστοκλής Μουρτζανός

26 Δεκεμβρίου 2025